Deney Hayvanları Korunmasına Dair Yönetmelik

Resmi Gazete Tarihi: 13.12.2011
Resmi Gazete Sayısı: 28141
DENEYSEL VE DİĞER BİLİMSEL AMAÇLAR İÇİN KULLANILAN
HAYVANLARIN REFAH VE KORUNMASINA DAİR YÖNETMELİK
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar
Amaç
MADDE 1 ‒ (1) Bu Yönetmeliğin amacı deneysel ve diğer
bilimsel amaçlar için kullanılacak hayvanların yetiştirilmesi, beslenmesi,
barındırılması, bakılması; üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluş iş ve işlemlerini, hayvanların menşei, üremesi, işaretlenmesi, bakım ve
barınması ile öldürülmesi iş ve işlemlerini, gerektiğinde hayvanların
prosedürlerde kullanılmasıyla ilgili projelerin değerlendirilmesi ve
prosedürlerin yetkilendirilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak
kayıtlar, prosedürlerde kullanılmak üzere izinli kuruluşlarda üretilmesi
zorunlu türler, hayvan türlerini ve kuruluşların uyacağı esasları belirlemek,
prosedürlerde kullanılmak üzere üretilen, tedarik edilen veya prosedürlerde
kullanılan hayvanların refah ve güvenliklerini sağlamaktır.
Kapsam
MADDE 2 ‒ (1) Bu Yönetmelik,
a) Deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılan
hayvanların korunması için;
1) Prosedürlerde kullanılan hayvanların azaltılması, hayvan
yerine kullanılabilecek alternatif metodun geliştirilmesi ile bakım, barınma,
yetiştirme ve prosedürlerde kullanım şartlarının en iyi hale getirilmesini,
2) Hayvanların menşei, üreme, bakım, barınma,
kimliklendirilmesi ve öldürülmesini,
3) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşların işlemlerini,
4) Gerektiğinde hayvanların prosedürlerde kullanılmasıyla
ilgili projelerin değerlendirilmesi ve yetkilendirilmesini,
b) Prosedürlerde kullanılması düşünülen veya kullanılacak
hayvanlarda ya da bu hayvanların organ ve dokularının bilimsel amaçlarla kullanılması
şartıyla özel olarak üretildiklerinde; sözü edilen bu hayvanlar öldürülene, ev
hayvanı olarak verilene, doğal ortamlarına salıverilene veya hayvancılık
sistemine verilene kadar olan süreci; ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasarın
anestezi, analjezi veya diğer yöntemler kullanılarak başarılı bir şekilde
ortadan kaldırılsa bile prosedürlerde hayvan kullanımını,
c) İnsan-dışı canlı omurgalıların, bağımsız olarak beslenen
larva formlarının ve fötal evrenin ilk üçte ikisini geçirmiş ve daha büyük
memeli fötüslerinin ve canlı kafadanbacaklıların deneysel ve diğer bilimsel
amaçlar için kullanımını,
ç) Bu fıkranın (c) bendinde atıfta bulunulandan daha erken
bir gelişim evresinde olsa bile söz konusu gelişim aşamasının sonrasında
yaşamasına izin verilecekse ve uygulanan prosedür sonucunda normal gelişmişlik
düzeyine ulaştıktan sonra ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasar oluşması
ihtimali varsa, gelişimin daha erken aşamasında olan hayvanları,
d) Deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılacak
hayvanların yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması; deney
hayvanı üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırma yetkili kuruluşlarının
ruhsatlandırılması, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, ne tür
hayvanların yetiştirileceği ve kuruluşların uyacağı esaslar ile bu yerlerin
teknik, sağlık ve hijyenik şartlara uygun kurulması, işletilmesi, hayvanların
refah ve güvenliklerinin sağlanması ile bu Yönetmelik hükümlerine uyulmaması
durumunda uygulanacak işlemleri,
kapsar.
(2) Bu Yönetmelik; deneysel olmayan tarımsal ve klinik
veterinerlik uygulamaları, veteriner sağlık ürünlerinin ruhsatı için yapılan
saha denemeleri, kayıtlı veya onaylı hayvancılık işletmelerinin yapmakla
yükümlü oldukları uygulamaları, birincil amacı bir hayvanın kimliklendirilmesi
olan uygulamalar, iyi veterinerlik uygulamalarına uygun olarak bir iğnenin
batırılmasıyla oluşan ağrıya eşit veya daha fazla ağrı, eziyet, sıkıntı ve
kalıcı hasar oluşturma olasılığı bulunmayan uygulamaları kapsamaz.
Dayanak
MADDE 3 ‒ (1) Bu Yönetmelik;
 a) 11/6/2010 tarihli
ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 7, 8,
9, 11, 25, 31, 36 ve 43 üncü maddeleri, 24/6/2004 tarihli ve 5199 sayılı
Hayvanları Koruma Kanununun 9 ve 10 uncu maddelerine ve 18/3/2010 tarihli ve
5977 sayılı Biyogüvenlik Kanununa dayanılarak,
b) 2010/63/EC sayılı Bilimsel Amaçlarla Kullanılan
Hayvanların Korunmasına Dair Avrupa Birliği Direktifi ilgili hükümlerine
paralel olarak,
hazırlanmıştır.
Tanımlar
MADDE 4 – (1) Bu Yönetmelikte geçen;
a) Açılma raporu: Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırma
yetkili kuruluşların amaç için yeterli görüldüğünü gösterir komisyon tarafından
düzenlenen ve onaylanan belgeyi,
b) Araştırmaya yetkili kuruluş: 13/8/2010 tarihli ve 27671
sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Genetik Yapısı Değiştirilmiş Organizmalar ve
Ürünlerine Dair Yönetmeliğin 5 inci maddesi çerçevesinde hayvanlarda gen
transferi üzerinde çalışan; araştırma enstitülerini, Bakanlıkların araştırma
yapmakla görevlendirilmiş kuruluşlarını, üniversitelere ve TÜBİTAK’a bağlı
araştırma yapan kuruluşlar ile Bakanlıkça yetkilendirilmiş özel sektör
araştırma kuruluşlarını,
c) Bakanlık: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığını,
ç) Çalışma izni: Kuruluş izni ile yer, proje ve belgeleri
uygun bulunmuş, yapılan incelemelerde hiçbir eksikliğinin bulunmadığı tespit
edilmiş üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların
faaliyet gösterebilmeleri için Bakanlıkça verilen izin belgesini,
d) Çiftlik hayvanı: Et, süt, yumurta da dâhil olmak üzere gıda,
deri, kürk, yün, tüy veya diğer ürünlerin temini için veya işgücü amacıyla
insanlar tarafından yetiştirilen ve beslenen hayvanları,
e) Enstitü müdürlüğü: Kuruluşun bulunduğu ilin veteriner
hizmetleri yönünden bağlı olduğu veteriner kontrol enstitüleri ile Veteriner
Kontrol Merkez Araştırma Enstitü Müdürlüğünü,
f) Gen aktarımlı (transgenik) hayvan: Kendi genomunda başka
bir organizmaya ait rekombinant bir geni taşıyan hayvanı,
g) Genel müdürlük: Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğünü,
ğ) Güçsüzleştiren klinik durum: Bir canlının normal fiziksel
veya psikolojik işlev görme yeteneğindeki bir azalmayı,
h) İl müdürlüğü: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı il
müdürlüklerini,
ı) İlçe müdürlüğü: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ilçe
müdürlüklerini,
i) İnsancıl öldürme metodu: Hayvanın kendi türüne has, en az
fiziksel ve duyusal ağrı, eziyet ve sıkıntıya maruz kalacağı şekilde yaşamının
sonlandırılmasını,
j) Kendi kendine yeterli koloni: Hayvanların kesinlikle
yaban hayatından alınmadığı, özel bir koloni içinde üretildiği veya kaynak
olarak özel yetiştirilen diğer bir koloniden alındığı ve bu hayvanların
insanlara alışık bir ortamda barındırıldığı ve yetiştirildiğini,
k) Komisyon: İlin bağlı bulunduğu enstitü müdürlüğünden iki
uzman veteriner hekim,  kuruluşun merkez
ilçe ve köylerinde olması durumunda hayvan sağlığı, yetiştiriciliği ve su
ürünleri şube müdürlüğünden bir veteriner hekim, kuruluşun ilçe ve köylerinde
olması durumunda ise ilçe müdürlüğünden bir veteriner hekimin katılımıyla
oluşan grubu,
l) Kullanıcı: Kâr amaçlı olsun ya da olmasın, hayvanları
prosedürlerde kullanan herhangi bir gerçek veya tüzel kişiyi,
m) Kuruluş: Müştemilatı ile birlikte açık, kapalı, yarı açık
her türlü sabit veya portatif tesis,
bina, binalar topluluğunu,
n) Kuruluş izni: Tesis kurulacak yer, proje ve belgelerin
uygun görülmesi durumunda; üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşların kurulabilmesi için Bakanlıkça verilen izin belgesini,
o) Nakavt (knock-out): Genetikte bir genin fiziksel olarak
genomdan çıkarılması veya baskılayıcılarla çalışmasının engellenmesi ile
etkisinin görülmemesi durumuna verilen adı,
ö) Özel yetiştirme hayvanlar: Deneysel veya bilimsel amaçlar
için kullanılmak üzere bu Yönetmelikle belirlenmiş türlerden ve çalışma izni
verilmiş kuruluşlarda özel olarak yetiştirilen hayvanları,
p) Patojen ari (patojen free) hayvan: Gösterilebilen tüm
patojenlerin olmadığı bir hayvanı,
r) Proje: Bir ya da daha fazla prosedürü içeren ve belirli
bir bilimsel amacı olan iş programını,
s) Prosedür: Hayvanların yalnızca organları veya dokularını
kullanmak için öldürülmesi hariç; bir hayvanın doğumu, kuluçkadan çıkması,
herhangi bir biçimde genetiği değiştirilmiş hayvan soyunun oluşturulması ve
devam ettirilmesi süreçlerini de kapsayan, invaziv veya invaziv olmayan,
bilinen veya bilinmeyen sonuçları olan deneysel, diğer bilimsel veya eğitici
amaçlar için hayvanda iyi veterinerlik uygulamalarına uygun olarak bir iğnenin
batırılmasıyla oluşan ağrıya eşit veya daha fazla ağrı, eziyet, sıkıntı veya
kalıcı hasara yol açabilen kullanımını,
ş) Sorumlu yönetici: Kuruluşun yönetim ve işletmesinden
kuruluş sahibi ile birlikte sorumlu olan ve statüsünde bu durumu belirtilmiş
olan veteriner hekimi,
t) Tedarikçi: Üretici dışında, prosedürlerde kullanılmak
veya bilimsel amaçlarla doku veya organlarından yararlanılmak üzere, kâr amaçlı
olsun ya da olmasın, hayvanları tedarik eden herhangi bir gerçek veya tüzel
kişiyi,
u) Üretici: Prosedürlerde kullanılmak veya bilimsel
amaçlarla doku veya organlarından yararlanılmak üzere bu Yönetmelikle
belirlenmiş türler veya özellikle bu amaçlarla yetiştirilen diğer hayvanları,
kâr amaçlı olsun ya da olmasın, üreten herhangi bir gerçek veya tüzel kişiyi,
ü) Veteriner hekim: Veteriner Fakültelerinde beş yıllık eğitim
sürecini başarıyla tamamlayıp diploma almış, 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı
Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile
Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanuna göre veteriner hekim
unvanı kazanmış kişiyi,
v) Veteriner sağlık teknikeri: Lise öğrenimi üzerine iki yıl
süreli veteriner sağlık önlisans, laborant ve veteriner sağlık önlisans, hayvan
sağlığı ve yetiştiriciliği önlisans veya büyük ve küçükbaş hayvan
yetiştiriciliği önlisans programlarından birinden mezun olan teknikerleri,
y) Veteriner sağlık teknisyeni: Milli Eğitim Bakanlığına
bağlı tarım meslek lisesi veteriner sağlık bölümü ile daha önce Tarım ve
Köyişleri Bakanlığına bağlı olan veteriner sağlık meslek lisesi, hayvan sağlığı
memurları okulu, hayvan sağlığı memurları meslek lisesi okullarından herhangi
birinden mezun teknisyenleri,
z) Yer seçim raporu: Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve
araştırmaya yetkili kuruluşların kurulması için komisyon tarafından düzenlenen
ve onaylanan belgeyi,
aa) Yetkili otorite: Bu Yönetmelikle yetki verilen Genel
Müdürlük, enstitü müdürlükleri, il müdürlükleri, hayvan refah birimleri ve
sorumlu yöneticileri,
ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Kuruluşlarda Hayvanların Bakım, Barınma ve Nakillerinde
Genel Standartlar,
Hayvan Refah Biriminin Oluşturulması ve Görevleri,
İnsan-Dışı Primatlar için Üretme Stratejisi
Teçhizat veya ekipmanla ilgili gerekler
MADDE 5 ‒ (1) Bütün araştırmaya yetkili kuruluşlar ile
üretici, tedarikçi ve kullanıcı kuruluşların barındırdıkları hayvan türlerine
ve prosedürler uygulanması halinde ise uygulanan prosedürlere uygun teçhizat ve
ekipmana sahip olması zorunludur.
(2) Birinci fıkrada sözü edilen teçhizat ve ekipmanın
tasarım, inşa ve işleyiş yöntemi ile prosedürlerin mümkün olduğu kadar etkin
bir biçimde gerçekleştirilmesi esastır. Prosedürler minimum sayıda hayvan
kullanarak ve minimum derecede ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasara yol
açarak güvenilir sonuçlar elde edilmesini hedefler.
(3) Birinci ve ikinci fıkranın uygulanması için gerekli
asgari standartlar Ek-1’ de belirtilmiştir.
(4) Hayvanları barındıran ve prosedürlerde kullanan
kuruluşlar, odaların ısı ve nem değerini ölçmek için gerekli alet, hayvanların
tartılabilmesi için uygun tartı ve Bakanlıkça belirlenmiş diğer teçhizat ve
ekipmanı bulundurması zorunludur.
Bakım, barınma ve nakiller
MADDE 6 ‒ (1) Araştırmaya yetkili kuruluşlar ile üretici,
kullanıcı ve tedarikçi kuruluşlar hayvanları bakım, barınma ve nakillerinde;
a) Kuruluşlarındaki veya nakil sırasında tüm hayvanların
sağlık durumlarına uygun ve iyilik hallerinin devamı için gereken barınak,
çevre, yem, su ve bakımını,
b) Bir hayvanın fizyolojik ve davranışsal gereksinimlerini
yerine getirmesine konulan kısıtlamaların asgariye indirilmesini,
c) Hayvanların üretildiği, barındırıldığı ve kullanıldığı
çevre koşullarının, yem ve suyun her gün kontrol edilmesini,
ç) Tespit edilen bir özür veya önlenebilir ağrı, eziyet,
sıkıntı veya kalıcı hasarın mümkün olan en kısa zamanda ortadan kaldırılması için
gerekli düzenlemelerin yapılmasını,
d) Hayvanların nakilleri sırasında türe özgü hareketlerini
kısıtlamadan, uygun havalandırma ve ısı aralıkları sağlanması ve gerekirse
nakil öncesi sakinleştirilmesini,
sağlamakla yükümlüdür.
(2) Kuruluşlar birinci fıkrada belirtilen amaçlar için 7 nci
madde ile Ek-1’ de belirtilen bakım ve barınma standartlarını sağlamakla
yükümlüdür.
(3) Bilimsel bir gerekçe, hayvan refahı veya hayvan sağlığı
nedenleriyle birinci fıkranın (a) bendindeki veya ikinci fıkradaki durumlara
ancak Bakanlık istisna getirebilir.
(4) Hayvanların nakliyle ilgili diğer şartlar aşağıda
belirtilmiştir.
a) Hayvanların nakillerine ilişkin ulusal mevzuatta
belirtilen esaslara ek olarak ilçe dışı nakillerde hayvanların sağlık, üretim,
yetiştirme ve benzeri gibi bilgilerini içeren sorumlu yönetici tarafından
düzenlenmiş belge ile il veya ilçe müdürlüğüne başvurularak buradan alınmış
belge, ilçe içi nakillerde ise Bakanlıkça verilen çalışma izninin bir sureti
ile hayvanların nakilleri yapılır.
b) Taşınacak hayvanlarının sağlık durumları, taşınma için
yeterli derecede uygun olmalıdır. Bu durumdan hayvanları gönderen ve tedarikçi
sorumludur.
c) Hayvanların nakilleri mümkün olan en kısa zamanda,
alanında uzman kişi ve görevlilerinin kontrolü ve gözetimi altında, çevresel
kirletme riski en aza indirilerek yapılır.
ç) Hayvanların nakilleri sırasında kullanılan kafes ve
ortamın hayvana, hayvanın da ortama zarar vermesini engelleyecek özellikte
olur.
d) Hayvanların kurum içi veya üretim tesisinden uygulama
laboratuvarına sevkinde de hayvan sağlığı ve refahı ile halk sağlığının
korunmasına dönük tedbirlerin alınması esastır.
e) Mikrobiyolojik olarak tanımlanmış hayvanların nakilleri
sırasında gerekli özel hijyenik kurallara uyulur.
f) Nakil sırasında oluşabilecek kavgaları önlemek amacıyla,
farklı kafeslerde yetiştirilen hayvanlar farklı taşıma kafeslerinde
taşınmalıdır.
(5) Kullanıcı, araştırmaya yetkili ve tedarikçi kuruluşlar
genetiği değiştirilmiş hayvanların bakımları, barındırılmaları ve nakilleri
sırasında kazara çevreye salınımlarının önlenmesi ve kazara çevreye salınımları
durumunda ise en kısa sürede geri toplamak veya bertaraf edilmelerine dönük
tedbirleri almak ve kaza durumunda vakit geçirmeden Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür.
(6) Balıkların nakillerinden bir veya iki gün öncesinde
yeminin azaltılması, yemden kesilmesi veya nakil aracında su değişiminin ve
havalandırılmasının yapılmasına dönük tedbirlerin alınması zorunludur.
Kuruluşlar ve hayvanların bakım ve barınması için genel
bölümlerin özellikleri
MADDE 7 ‒ (1) Fiziki yapılarda aşağıdaki standartların
sağlanması zorunludur.
a) Fonksiyonlar ve genel tasarım bakımından;
1) Bütün kuruluşlar tesislerini, bu tesislerinde tutulan
türlerin fizyolojik ve davranışsal gereksinimlerini dikkate alan bir çevre
sağlayacak şekilde inşa ederler. Kuruluşlar yetkisi olmayan kişiler ve başka
hayvanların tesislerine girişini ve kuruluşlarındaki hayvanların da kaçışını
engelleyecek şekilde tasarlar, inşa eder ve yönetir.
2) Kuruluşlar, bina ve ekipmanda oluşabilecek her türlü
hatayı önceden önleyici ve hata oluşması durumunda da acilen giderici aktif bir
program oluşturur.
b) Barındırma odaları bakımından;
1) Kuruluşlar, odalarla ilgili düzenli ve etkin bir temizlik
programı oluşturur ve sürekli olarak hijyen standartlarını sağlar.
2) Duvar ve zemin gerek hayvanlar tarafından
oluşturulabilecek ve gerekse de temizlik sırasında oluşabilecek ağır yıpranma
ve aşınmaya dayanıklı bir malzemeyle kaplanır. Bu malzeme hayvan sağlığı için zararlı
olmayacak ve hayvanların kendilerine zarar vermesine yol açmayacak yapıda olur.
Kuruluşlar, ekipmana ve demirbaşlara, hayvanlar tarafından zarar verilmesini
önleyecek ve aynı zamanda hayvanların yaralanmalarına engel olacak gerekli
önlemleri alır.
3) Av ve avcı gibi uyumlu olmayan türler aynı odada hatta
birbirinin görüş, koku veya ses alanı içinde, farklı çevre şartları gerektiren
hayvanlar ise aynı odada barındırılmaz.
4) Genetiği değiştirilmiş hayvanlar aynı türde dahi olsalar
diğer hayvanlar ile aynı odada, hatta birbirlerinin görüş veya koku alanı
içinde barındırılamazlar.
c) Genel ve özel amaçlı prosedür odaları:
1) Kuruluşlar, basit tanısal testlerin ve ölüm sonrası (post
mortem) incelemelerin yapılacağı ve/veya başka bir yerde daha yoğun laboratuvar
incelemesine tabi olacak örneklerin alınacağı basit girişim odası ve şiddet
kategorisinde orta ve şiddetli olarak belirlenen kategoride prosedür uygulanmış
hayvanlar olması halinde de operasyon sonrası bakım odalarına sahip olur.
Prosedür ve gözlemlerin barındırma odalarında yapılmasının uygun olmadığı,
cerrahi işlem veya diğer prosedürlerde kullanılan hayvanların sağlıklı
hayvanları olumsuz etkilememesi için genel ve özel amaçlı prosedür odaları
oluşturulmalıdır.
2) Kuruluşlara yeni gelen hayvanların sağlık durumları
belirlenene ve potansiyel sağlık riski değerlendirilip asgariye indirilene
kadar izole edilmelerini sağlayacak karantina odalarına sahip olur. Karantina
süreleri fare, sıçan, kobay, Suriye ve Çin hamsteri, gerbil, tavşan ve kurbağa
için yedi gün, balık türleri, kedi, köpek ve diğer türler için yirmibir gündür.
Eğer hayvan üzerinde yapılacak çalışmanın amacı, belirtilen sürelerden daha
kısa sürede hayvanın prosedürde kullanılmasını gerektiriyorsa bu durum il
müdürlüğüne bildirilir. İl müdürlüğü bu hayvanların, türleri ve yetiştirilme
şartlarını da dikkate alarak karantina süresini kısaltabilir veya tamamen
kaldırabilir. Bu durumdaki hayvanları prosedürde kullanacak kişiler söz konusu
hayvanlardan hastalık bulaşma riskine karşı sorumlu yönetici tarafından
bilgilendirilir ve gerekli tedbirlerin alınması konusunda uyarılır.
3) Kuruluşa yeni gelen hayvanlar sorumlu yönetici tarafından
gerekli kontrol ve muayeneleri yapıldıktan sonra araçlardan indirilerek karantina
bölümlerine, kafeste barınan hayvanlar ise önce temiz kafeslere yerleştirilerek
karantina odasına alınır. Hayvanların yem ve su ihtiyaçları öncelikle
giderilir. Taşıma araçlarının uygun bir şekilde dezenfeksiyonu, gerekli olduğu
durumlarda da sterilizasyonları yapılır. Hayvanlardan numune alınmasını
gerektiren bir durum oluşması halinde, laboratuvar testleri için numuneler
karantina odalarında alınır, analizlerinin yapılmasını takiben negatif sonuç
alınan hayvanlar bakım odalarına yerleştirilir. İhbarı mecburi hastalık tespit
edilen hayvanlar hakkında bu konudaki ulusal mevzuat çerçevesinde işlem
yapılır.
4) Hasta ve yaralı hayvanların ayrı olarak tutulacağı
barındırma odaları bulundurulur.
ç) Hizmet odaları bakımından;
1) Depolar, yem ve hayvan yataklarının kalitesinin
korunmasını sağlayacak şekilde tasarlanır, kullanılır ve bakımı yapılır. Bu
odalarda haşarat ve böceklerin girmesini ve barınmasını engelleyecek gerekli
tedbirler alınır. Kontamine olabilecek veya hayvan ve personel için zararlı olabilecek
diğer malzemeler ayrı yerde depolanır.
2) Temizlik ve yıkama alanları, kullanılan ekipmanın
arındırılması ve temizlenmesi için gereken donanımı barındıracak ve yeterli
genişlikte olur. Temizlik prosesi, yeni temizlenmiş ekipmanın kontaminasyonunu
engellemek için temiz ve kirli ekipmanın akışını ayıracak şekilde düzenlenir.
3) Kuruluşlar, karkasların ve hayvansal atıkların hijyenik
depolanması ve güvenli bir şekilde elden çıkarılması için gerekli tedbirleri
alır. Tıbbi atıklar, evsel nitelikli atıklardan ayrı olarak sınıflandırılır,
toplanır ve taşınır. Genetiği değiştirilmiş hayvanların ölüleri, hayvanların
atıkları ve artıkları yakıldıktan, çevre ve halk sağlığını koruyacak gerekli
önlemler alındıktan sonra kuruluştan uzaklaştırılır. Kuruluşlarda oluşan tıbbi
atıkların, 22/7/2005 tarihli ve 25883 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tıbbi
Atıkların Kontrolü Yönetmeliğine göre izale, bertaraf ve tahliyesi yapılır.
4) Aseptik koşullarda ameliyat prosedürlerinin uygulanması
gereken durumlarda bir ya da birden fazla uygun teçhizata sahip oda ve ameliyat
sonrası iyileşmeyi sağlamak için odalar bulundurulur.
(2) Uygun çevre ve kontrolünün sağlanması için zorunlu
şartlar aşağıda belirtilmiştir.
a) Havalandırma ve sıcaklık bakımından;
1) Barındırma odalarının izolasyonu, ısıtılması ve
havalandırılması hava akımının, toz düzeyinin ve gaz konsantrasyonunun
barındırılan hayvanlar için zararlı olmayacak sınırlar dâhilinde tutulması
sağlanır.
2) Barındırma odalarındaki sıcaklık ve bağıl nem
barındırılan türlere ve yaş gruplarına göre Ek-2’ de belirtilen değerlere uygun
olarak sağlanır. Sıcaklık ve nem her gün ölçülür ve bu iş için hazırlanmış
kayıt çizelgesine işlenir.
3) Hayvanlar kendileri için tehlike yaratacak iklim şartları
altında açık alanda bulunmaya zorlanamaz.
b) Aydınlatma bakımından;
1) Doğal ışığın uygun ışık/karanlık döngüsünü sağlamadığı
durumlarda, hayvanların biyolojik ihtiyaçlarını karşılamak ve tatmin edici bir
çalışma ortamı sağlamak için kontrollü aydınlatma yapılır. Kuruluş bu amaca
uygun donanımı sağlar.
2) Aydınlatma, hayvan yetiştirme prosedürlerinin yerine
getirilmesi ve incelenmesi için gereken ihtiyaçları karşılayacak düzeyde olur.
3) Türlere uygun, düzenli ışık aralıkları ve ışık şiddeti
sağlanır.
4) Albino hayvanlar bulundurulduğunda, aydınlatma, ışığa
olan duyarlılık dikkate alınarak ayarlanır.
c) Gürültü bakımından;
1) Ultrason da dâhil gürültü düzeyi, hayvan refahını olumsuz
yönde etkilemeyecek şekilde düzenlenir.
2) Kuruluşlarda, insanların işitebilecekleri düzeyde, aynı
zamanda hayvanlarında hassas olduğu ses aralığı dışında uyarı veren alarm
sistemi bulundurulur.
3) Barındırma odaları, gereken durumlarda, gürültü yalıtımı
ve ses emici özelliği olan malzemelerle donatılır.
4) Hayvanların bulunduğu odaların içinde ya da yakınında
telefon, radyo ve televizyon gibi elektronik aletler bulundurulmaz.
5) Personel alanları ve gürültüye sebep olan aktivitelerin
gerçekleştirildiği odalar,  hayvanların
bulunduğu yerlere uzak olur ya da bu bölümlerde mutlaka ses yalıtımları
yapılır.
6) Gürültü açısından köpek, domuz, keçi ve insan dışı
primatlar gibi hayvanlar, bunlara göre daha sessiz olan kemirgenlerle aynı
binalarda barındırılmaz ya da kemirgenlerin olduğu bölümlerde yeterli düzeyde
ses yalıtımı sağlanır.
7) Hayvanların bakımlarını yapan personel, bakım, beslenme, temizlik
ve dezenfeksiyon işlemleri sırasında gürültüyü en aza indirgeyerek çalışır.
ç) Alarm sistemleri bakımından;
1) Çevrenin kontrolü ve korunması için elektrik ve mekanik
donanıma sahip kuruluşlar önemli hizmetler ve acil aydınlatma sistemlerini devreye
sokmak ve alarm sistemlerinin işletim dışı kalmasını önlemek için hazırda
bekleyen yedek bir sistem bulundurulur.
2) Isıtma ve havalandırma sistemleri izleme cihazları ve
alarmlarla donatılır.
3) Acil eylem prosedürleri ve talimatlar açık ve görünür bir
yerde bulundurulur.
(3) Hayvanların bakımı için gerekli şartlar aşağıda
belirtilmiştir.
a) Sağlık şartı bakımından;
1) Kuruluşların, hayvan refahını koruyacak ve bilimsel
gereklilikleri karşılayacak, hayvanların sağlıklı olmasını sağlayacak
belirlenmiş bir stratejisi bulunur. Bu strateji sağlığın düzenli olarak
gözlenmesini, mikrobiyolojik gözetim programını ve sağlık bozukluklarıyla
mücadele planlarını içerir ve yeni hayvanların alınması için sağlık
parametrelerini ve prosedürlerini tanımlar.
2) Hayvanlar en az günde bir kez sorumlu yönetici veya onun
görevlendirdiği bir veteriner hekim tarafından kontrol edilir. Kontrollerde tüm
hasta veya yaralı hayvanlar belirlenir ve gerekli tedbirler alınır.
b) Yaban hayatından alınan hayvanlar bakımından;
1) Hayvanlar muayene veya tedavi için taşınması gerekiyorsa,
ilgili türlere uyarlanmış taşıma konteynerleri ve araçları yakalama yerlerinde
bulundurulur.
2) Doğadan alınan hayvanların iklime alıştırılması,
karantinaya alınması, barındırılması, yetiştirilmesi ve bakımı için özel dikkat
gösterilir ve uygun önlemler alınır. Prosedürlerin sonunda serbest
bırakılmaları için hazırlık yapılır. Serbest bırakma, söz konusu hayvanların
yaban hayatında; halk sağlığına, hayvan sağlığına veya çevreye zarar
oluşturmayacaklarının kesinliği şartıyla yapılır.
c) Barındırma ve zenginleştirme bakımından;
1) Doğal olarak yalnız yaşayan hayvanlar dışındakiler
birbirine uyumlu bireylerden oluşan gruplar halinde barındırılır. 6 ncı
maddenin üçüncü fıkrasına uygun olarak tek başına barınmaya izin verilen hâller
dışında, gerekli süre minimum düzeyde tutulur. Aynı zamanda görsel, işitsel,
koklama ve dokunma yoluyla hayvanların birbirleriyle temas etmesi sağlanır.
Hayvanların önceden oluşturulmuş gruplara veya ayrıldığı gruba tekrar
katılmalarının, uyumsuzluk problemlerine ve sosyal ilişki bozukluklarına neden
olmaması için durumları dikkatle izlenir.
2) Tüm hayvanlara, davranışsal özelliklerini rahatlıkla
yapabilecekleri yeterli büyüklükte yer ayrılır. Hayvanların, stres kaynaklı
davranışlarının azaltılması amacıyla çevrelerini seçme ve kontrol etmelerini
sağlayacak şartlar oluşturulur. Kuruluşların, hayvanların yapabilecekleri
faaliyetler dizisini genişletmek ve başa çıkma faaliyetlerini artırmak için
türe uygun fiziksel egzersiz, yiyecek arama, el becerisine dayalı ve bilişsel
faaliyetleri içeren uygun zenginleştirme teknikleri bulundurulur. Hayvan
bölmelerinin çevresel zenginleştirilmesi türe ve ilgili hayvanın bireysel ihtiyaçlarına
uygun hale getirilir. Zenginleştirme stratejileri düzenli olarak gözden
geçirilir ve güncelleştirilir.
3) Hayvan bölmeleri hayvan sağlığı için zararlı
malzemelerden yapılamaz. Tasarımları ve inşaları hayvanların yaralanmasına yol
açmayacak şekilde olur. Kullanıldıktan sonra atılabilen cinsten olmadıkça,
temizlikte arındırma tekniklerine dayanıklı malzemelerden yapılır. Hayvan
bölmelerinin tabanları, türlere ve hayvanların yaşına uygun olarak ve dışkının
çıkarılmasını kolaylaştıracak şekilde tasarlanır. Tabanlar hayvanın sağlık ve
refahına uygun olur. Hayvanın sağlık ve refahının korunması için uygun
malzemeden altlık kullanılır.
ç) Beslenme bakımından;
1) Diyetin biçimi, içeriği ve sunumu hayvanların beslenme ve
davranış ihtiyaçlarını karşılayacak nitelikte olur.
2) Hayvanların diyeti yenilebilir nitelikte olur ve
kontamine olmuş diyet beslenmede kullanılamaz. Hammaddelerin seçimi, gıdanın
üretimi, hazırlığı ve sunumunda kuruluşlar; kimyasal, fiziksel ve
mikrobiyolojik kirlenmeyi önlemek için gerekli önlemler alınır.
3) Ambalaj, nakliye ve depolama kontaminasyonu, bozunmayı ve
tahribi önleyecek şekilde olur. Besleme için kullanılan tüm besleme hazneleri,
yemlikler ve diğer kaplar düzenli olarak temizlenir ve gerekiyorsa sterilize
edilir.
4) Rekabeti sınırlandıracak şekilde yeterli beslenme yeri
sağlanarak her hayvanın yiyeceğe erişebilmesi sağlanır.
d) Sulama bakımından;
1) Tüm hayvanlar için temiz ve kontamine olmamış içme suyu
sağlanır.
2) Otomatik sulama sistemi kullanılıyorsa, sistem düzenli
olarak kontrol edilir, bakımı yaptırılır ve kazaları önlemek için bol suyla
temizlenir. Sert tabanlı ve deliksiz tabanlı kafesler kullanılıyorsa, su
basması riskini asgariye indirecek tedbirler alınır.
3) Akvaryum ve tanklardaki su miktarını bireysel balık,
amfibi ve sürüngen türlerinin ihtiyaç ve tolerans sınırlarına uyumlaştıracak
şekilde tedbirler alınır.
e) İstirahat ve uyuma alanları bakımından;
1) Türlere uyarlanmış altlık malzemeleri veya uyuma
yapıları, gebe ve doğum yapmış hayvanlar için ise yuva malzemeleri ve yapıları
sürekli bulundurulur.
2) Hayvanların bulunduğu bölümlerde, türlere uygun olacak
şekilde, tüm hayvanlar için sağlam, rahat istirahat alanları sağlanır. Tüm uyku
alanları temiz ve kuru olması sağlanır.
f) Eğitim bakımından;
1) Kuruluşlar, hayvanlar için prosedürler ve projenin süresi
de dikkate alınarak uygun alıştırma ve eğitim programları oluşturur.
(4) Bu Yönetmelikle bakım, barınma, nakil, ısı, nem ve diğer
gereklilikleri belirlenmeyen hayvan türleri için gerekli standartlar Bakanlıkça
belirlenir.
Hayvan refahı birimi
MADDE 8 – (1) Her üretici, tedarikçi, kullanıcı ve
araştırmaya yetkili kuruluşta bir hayvan refahı birimi kurması zorunludur.
(2) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşlarda hayvan refahı birimi, hayvanların refahı ve bakımından sorumlu,
veteriner hekim, veteriner sağlık teknikeri veya veteriner sağlık teknisyeni
unvanına sahip en az bir kişiden, kullanıcı kuruluşlarda ise bu unvanlardan
birine sahip bir kişiye ilaveten biri yerel etik kurul üyesi olmak üzere en
fazla üç kişiden oluşur. Hayvan refahı birimi sorumlu yönetici veya veteriner
hekimden bilgi temin edebilir.
(3) Birden fazla alanda faaliyet gösteren kuruluşlarda
yalnız bir hayvan refah birimi kurulması yeterlidir. Bu birim kuruluşun izinli
tüm faaliyet alanlarıyla ilgili konularda görev yapar.
(4) Küçük üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya
yetkili kuruluşlarda hayvan refah birimi; sorumlu yönetici ve hayvan bakımından
sorumlu bir personel ile en az iki kişiden, küçük kullanıcı kuruluşlarda ise
bunlara ilaveten bir yerel etik kurul üyesi olmak üzere en az üç kişiden
oluşur.
(5) Kuruluşların küçük, orta ya da büyük olarak
sınıflandırılmalarına ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir.
Hayvan refahı biriminin görevleri
MADDE 9 – (1) Hayvan refahı birimi aşağıdaki görevleri
yerine getirmekle yükümlüdür.
a) Birimde çalışan personele, hayvanların elde edilmeleri,
bakım, barınma ve kullanımları konularında, hayvanların refahıyla ilgili bilgi
vermek,
b) İkame, azaltma ve iyileştirme ilkesinin uygulanması ve bu
ilkeyle ilgili teknik ve bilimsel gelişmeler hakkında personele bilgi vermek,
c) Kuruluşta barındırılan veya kullanılan hayvanların
refahıyla ilgili olarak izleme, raporlama ve takip konularında iş akış şemaları
oluşturmak ve bunları gözden geçirmek,
ç) Prosedürde kullanılan hayvanlar üzerindeki etkilerini
dikkate alarak projelerin gelişimini ve neticelerini takip etmek ve ikame, azaltma
ve iyileştirmeye katkıda bulunabilecek unsurları belirlemek ve tavsiyelerde
bulunmak,
d) Aile yanına verilecek hayvanların sosyalleştirilmesi de
dâhil aile yanına verme programları hakkında bilgi vermek.
(2) Gerektiğinde Bakanlık hayvan refah birimine ek görevler
verebilir.
(3) Hayvan refahı birimi tarafından verilen herhangi bir
tavsiyenin ve o tavsiyeyle ilgili olarak alınan kararların kayıtları en az üç
yıl saklanması ve talep edilmesi halinde, denetimle yetkili Bakanlık
temsilcilerine bu kayıtların gösterilmesi zorunludur.
İnsan-dışı primatlar için üretme stratejisi
MADDE 10 – (1) İnsan-dışı primat üreticilerinin, üretimde
tutsaklık altında üretilmiş insan-dışı primatların soyundan gelen hayvanların
oranını artırmak için elverişli bir strateji belirlemeleri şarttır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Üretici, Tedarikçi, Kullanıcı ve Araştırmaya Yetkili
Kuruluşlarla İlgili
Yetkilendirme ve Diğer Gerekler
Kuruluş izni
MADDE 11 ‒ (1) Deneysel veya diğer bilimsel amaçlar için
kullanılan veya kullanılması planlanan tüm hayvanların üretimi, tedariki ve
kullanımıyla uğraşan tüm gerçek ve tüzel kişiler yer onaylarını yaptırmaları
zorunludur. Bu amaçla, içinde aşağıdaki belgelerden oluşan iki adet dosya ve
bir dilekçe ile birlikte mülki idari amirliğine müracaat edilir.
a) Ek-3’ e uygun olarak kuruluşun sahibi veya idaresinden
yetkili kişi tarafından doldurulmuş beyanname,
b) Kuruluşun yerini belirleyen, yerleşim yeri ve çevresine
ait bilgileri içeren vaziyet planı veya hali hazır durumunu gösteren plan,
c) Kuruluşun tüm bölümlerini içeren detaylı ve teknik
kurallarına göre hazırlanmış, ölçeği belli, bu konuda yetkili mühendis ya da
mimar tarafından imzalanmış kat planı.
(2) İl müdürlüğüne ulaşan belgeler bu konuda sorumlu birim
tarafından incelendikten sonra bilgi ve belgeleri uygun görülen kuruluşa ait
planlar ve beyanname il müdürlüğünce ilgili enstitü müdürlüğüne gönderilerek
uygunlukları hakkında yazılı görüş sorulur.
(3) Belgeler enstitünün ilgili bölümünde görevli iki uzman
veteriner hekim tarafından hayvan refahı ve sağlığı açısından incelenir ve
planlamanın uygunluğu hakkında olumlu ya da olumsuz rapor düzenlenerek il
müdürlüğüne gönderilir.
(4) Görüşün uygun olması durumunda söz konusu kuruluşun
bulunduğu yer; komisyon marifetiyle bu Yönetmelik çerçevesinde hayvan refahı,
hayvan sağlığı ve halk sağlığı açısından mahallinde incelenerek Ek-4’ te
bulunan yer seçim raporu düzenlenir.
(5) Bilgi ve belgeleri uygun görülen kuruluşlara valilikçe
bir yıl süreyle kuruluş izni verilir. Bu süre bitmeden süre uzatımı talebiyle
ilgili mülki idari amirliğine başvuruda bulunanlara, valiliğin de uygun görmesi
durumunda bir yıl ek süre verilir. Kuruluş izni veya kuruluş izni süre uzatımı
verilen yerlere ait; kuruluş sahibinin adı, ticari adı, adresi, telefon ve faks
bilgileri, izin/süre uzatım tarih ve sayısı, faaliyet alanları ve Bakanlıkça
istenilen diğer bilgiler il müdürlüğünce yazılı olarak izin verilmesini takiben
Genel Müdürlüğe bildirilir.
Çalışma izni
MADDE 12 ‒ (1) Kuruluş izni alarak onaylı planlarına göre
kuruluşlarını yapmış olan gerçek ve tüzel kişiler, çalışma izni almak için
ekinde aşağıdaki belgelerden birer nüsha yer alan iki adet dosya ve bir dilekçe
ile mülki idari amirliğine müracaat ederler.
a) (Değişik:RG-3/4/2012-28253) Kuruluş sorumlu yöneticisi
olan veteriner hekim ile kuruluşta çalışacak olan diğer veteriner hekimlerin
bulundukları meslek odalarından almış oldukları belgeye istinaden noterden
yapılan sözleşmelerin, kamu kurum ve kuruluşlarında çalışacak devlet memuru ve
işçi statüsündeki personel için ise görevlendirme yazısının ve bu personelin
diplomasının mülki idare amirliğince onaylı suretleri,
b) Hayvan sağlığı ve hayvan refahı amacıyla kuruluşta
kullanılacak aletlerin teknik özellik ve kapasiteleri ile kullanılacak olan
kimyasal ve biyolojik madde gibi materyallerin kuruluş yetkilisince onaylı
listeleri,
c) Kuruluşta çalışacak uzmanların uzmanlık alanlarını
gösterir belge ve sayıyı gösterir kuruluşça onaylı liste,
ç) Yangın ve patlamalar için gerekli önlemlerin alındığına
dair itfaiye müdürlüğünden alınan belge,
d) (Değişik:RG-3/4/2012-28253) Açılması istenen işyeri bir
şirket ise şirketin kayıtlı olduğu ticaret sicil memurluğu adı ve ticaret sicil
numarası beyanı (Şirket sözleşmesi 1/10/2003 tarihinden önce yayınlanmış ise
şirket sözleşmesinin yayımlandığı ticaret sicil gazetesinin kurumca tasdikli
örneği istenir.),
e) Kuruluş izninin aslı gibidir onaylı bir sureti,
f) Hayvanların genleri veya genetiği değiştirilmiş hayvanlar
üzerinde araştırma çalışması yapan kuruluşlar için araştırmaya yetkili kuruluş
olduğuna dair belge.
 (2) İl Müdürlüğüne
ulaşan bu belgelerin tetkiki sonucunda bilgi ve belgeleri uygun görülen
kuruluşlar; komisyon marifetiyle mevzuata uygunluğu açısından mahallinde
incelenerek Ek-5’ te bulunan açılma raporu düzenlenir.
(3) Mahallinde incelemesi de uygun bulunan kuruluşa ait
birinci ve ikinci fıkralardaki belgelerin asıllarından birer nüshası il
müdürlüğünce Genel Müdürlüğe gönderilir. Bilgi ve belgeleri incelenen
kuruluşlar gerek görüldüğünde Genel Müdürlükçe de mahallinde incelenebilir.
Genel Müdürlükçe bilgi ve belgeleri uygun görülen kuruluşlara çalışma izni
verilir. Çalışma izni, ilgili valiliğe yazı ile bildirilir.
(4) Çalışma izni, gerçek ve tüzel kişiler adına kuruluşun
bulunduğu adrese verilir.
(5) Beyannamelerinde hangi tür hayvanların üretileceği,
kullanılacağı ve tedarik edileceği belirtilerek çalışma izni almış kuruluşlar,
farklı tür hayvanlarla ilgili faaliyette bulunabilmeleri için faaliyet değişikliğiyle
ilgili işlem yaptırmaları zorunludur. Çalışma izinli kullanıcı kuruluşlarda;
kuruluşa gelir gelmez genel anesteziye alınarak yine genel anestezi altında
prosedür uygulanacak ve prosedür sonrası yaşamasına izin verilmeyecek ve bu
prosedürle ilgili yerel etik kurul izninde durumun açık olarak belirtildiği
omurgalı tür için çalışma izin belgesinde o tür için izin verilmiş olma şartı
aranmaz.
(6) Çalışma izinleri veriliş tarihinden itibaren on yıl
süreyle geçerlidir.
(7) Bir üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşunun yapısında veya fonksiyonunda hayvan refahını olumsuz yönde
etkileyecek önemli bir değişiklik meydana gelmesi durumunda, Bakanlık süreye
bakılmaksızın çalışma izninin yenilenmesi isteyebilir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Prosedürlerin Amacı ve Bazı Türlerin Prosedürlerde
Kullanılma Şartları
Prosedürlerin amacı
MADDE 13 ‒ (1) Prosedürler, sadece aşağıdaki izin verilen
amaçlar doğrultusunda gerçekleştirilir.
a) Temel araştırmalarda,
b) Translasyonel veya uygulamalı araştırmalardan insan,
hayvan veya bitkilerdeki hastalık, rahatsızlık ve diğer anormalliklerden veya
bunların etkilerinden kaçınma, önleme, tanı veya tedavilerinde,
c) Translasyonel veya uygulamalı araştırmalardan insan,
hayvan veya bitkilerdeki fizyolojik şartların değerlendirilmesi, belirlenmesi,
düzeltilmesi veya modifikasyonunda,
ç) Translasyonel veya uygulamalı araştırmalardan hayvanların
refahı ve tarımsal amaçlarla yetiştirilen hayvanların üretim şartlarının
iyileştirilmesinde,
d) İlaç, aşı, gıda, yem ile diğer maddeler ya da bunların
ürünlerinin kalitesinin, etkinliğinin ve güvenirliğinin geliştirilmesi, imalatı
veya test edilmesi için (b) , (c) ve (ç) bentlerindeki amaçlardan herhangi
birinde,
e) İnsan ya da hayvanların sağlık veya refahı için doğal
çevrenin korunmasında,
f) Türlerin korunmasını amaçlayan araştırmalarda,
g) Mesleki becerilerin elde edilmesi, sürdürülmesi veya
geliştirilmesi için yükseköğretim veya eğitimde,
ğ) Adli tıp araştırmalarında.
Prosedürlerde kullanılmak üzere üretilen hayvanlar
MADDE 14 ‒ (1) Ek-6’ da yer alan türlere ait hayvanlar,
prosedürlerde kullanılmak üzere bu Yönetmelik çerçevesinde izin verilen
kuruluşlarda üretildiği durumlarda, yalnızca prosedürlerde kullanılabilir.
Ek-7’ de belirtilen tarihlerden itibaren ve bu ekte yer alan insan-dışı
primatlar, yalnız tutsaklık altında yetiştirilen insandışı primatların soyundan
geldikleri veya kendi kendine yeterli kolonilerden alındıkları taktirde
prosedürlerde kullanılmasına izin verilir. Bakanlık bu fıkrada konulan şart ve
Ek-7’ de belirtilen tarihleri hayvan sağlığı ve refahını dikkate alarak
değiştirebilir.
(2) Bakanlık bilimsel bir gerekçenin olması durumunda
birinci fıkraya istisna getirebilir.
(3) Araştırmacılar ve kullanıcı kuruluşlar Ek-6’ da
belirtilen türlerden yalnız özel olarak üretilmiş ve Bakanlıktan izin almış
kuruluşlarda üretilen hayvanları satın almaları ve prosedürlerde kullanmaları
zorunludur. Aksini gerektiren bilimsel bir gerekçe olması ve yerel etik
kuruldan izin alınması kaydıyla izinli kuruluşlar dışından sağlanan hayvanlar
da prosedürlerde kullanılabilir.
Nesli tehlikede olan türler
MADDE 15 ‒ (1) Orman ve Su İşleri Bakanlığı ilgili mevzuatı
ve Ülkemizin de taraf olduğu uluslararası sözleşmeler çerçevesinde; nesli
tehlike altında olan türlerin, aşağıdaki istisnalar dışında prosedürlerde
kullanılmasına izin verilmez.
a) Prosedürlerin, 13 üncü maddenin birinci fıkrasının (b),
(d) ve (f) bentlerinde belirtilen kapsamda olması,
b) Bilimsel gerekçeye istinaden, nesli tehlike altında olan
ve korunan hayvanlardan birinin kullanılmasının zorunlu olması.
(2) Birinci fıkra insan-dışı primatları kapsamaz.
İnsan-dışı primatlar
MADDE 16 ‒ (1) Nesli tehlike altında olan ve korunan insan
dışı primatların aşağıdaki istisnalar dışında prosedürlerde kullanılmasına izin
verilmez.
a) Prosedürün amaçlarından birinin 13 üncü maddenin birinci
fıkrasının (b) ve (d) bentlerinde belirtilen kapsamda ve insanları
güçsüzleştiren veya potansiyel olarak yaşamı tehdit eden klinik durumlardan
kaçınma, önleme, tanı veya tedavisi için üstlenilen amaçlar olması veya 13 üncü
maddenin birinci fıkrasının (a) ya da (f) bentlerindeki amaçlardan birinin
mevcut olması,
b) Prosedür amacının, insan-dışı primatlar dışında bir tür
kullanılarak gerçekleştirilemeyeceğine dair bilimsel bir gerekçe mevcut olması.
(2) Orman ve Su İşleri Bakanlığı ilgili mevzuatı ve
Ülkemizin de taraf olduğu uluslararası sözleşmeler çerçevesinde insan-dışı
primat örneklerinin aşağıdaki istisnalar dışında prosedürlerde kullanılmasına
izin verilmez.
a) Prosedürün amaçlarından birinin 13 üncü maddenin birinci
fıkrasının (b) ve (d) bentlerinde belirtilen kapsamda ve insanları
güçsüzleştiren veya potansiyel olarak yaşamı tehdit eden klinik durumlardan
kaçınma, önleme, tanı veya tedavisi için üstlenilen amaçlar olması veya 13 üncü
maddenin birinci fıkrasının (f) bendindeki amaçlardan birinin mevcut olması,
b) Prosedür amacının insan-dışı primatlar dışında bir tür
kullanılarak gerçekleştirilemeyeceğine dair bilimsel bir gerekçe mevcut olması.
Doğal yaşamdan alınan hayvanlar
MADDE 17 ‒ (1) Prosedürlerde doğal yaşamdan alınan hayvanlar
kullanılamaz.
(2) Prosedürün amacının prosedürlerde kullanılmak üzere
yetiştirilen bir hayvan kullanılarak gerçekleştirilemeyeceğine dair bir
bilimsel gerekçe olması, doğadan alınacak hayvanın su ürünleri kapsamında
olması halinde Bakanlığımızdan, diğer hayvan türleri için ise Orman ve Su
İşleri Bakanlığından izin alınması kaydıyla birinci fıkraya yerel etik
kurullarca istisna getirilebilir.
(3) Hayvanların doğada yakalanması, bu hususta tecrübeli ya
da konuyla ilgili eğitim almış kişiler tarafından hayvanlarda ağrı, eziyet,
sıkıntı ve kalıcı hasara yol açmayan yöntemler kullanarak gerçekleştirilir.
Yakalanma sırasında veya sonrasında, yaralanmış hâlde veya sağlığı bozulmuş
durumda bulunan herhangi bir hayvan, bir veteriner hekime muayene ettirilir ve
hayvanın acısının asgari düzeye indirilmesi için önlem alınır. Bilimsel bir
gerekçenin yazılı olarak belgelendirilmesi kaydıyla hayvandaki ağrı ve
sıkıntının asgari düzeye indirilmesi için önlem alınmasına Bakanlık il veya
ilçe müdürlüğünde görevli veteriner hekim istisna getirebilir. İstisna il veya
ilçe müdürlüğünce yazılı olarak müracaat sahibine bildirilir.
Evcil türlerden başıboş ve yırtıcı hayvanlar
MADDE 18 – (1) Kedi, köpek ve benzeri evcil türlerden
başıboş ve yırtıcı olanları prosedürlerde kullanılamaz.
(2) Sahibinin tespit edilmesi için gerekli yasal sürecin
tamamlanması ve aşağıdaki gerekçelerin oluşması durumunda birinci fıkranın
uygulanmasına, Orman ve Su İşleri Bakanlığı veya bu Bakanlıkça yetki verilmiş
merciler tarafından istisna getirilebilir.
a) Hayvanların sağlık ve refahı ile ilgili çalışmalara
önemli bir ihtiyaç olması veya çevre, insan ve hayvan sağlığına karşı ciddi bir
tehlike olması,
b) Prosedürün amacının ancak başıboş veya yırtıcı hayvan
kullanılarak gerçekleştirilebileceğine dair bilimsel gerekçe olması.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Prosedürler, Yöntem Seçimi, Anestezi, Prosedürlerin Şiddet
Sınıflandırması,
Alternatif Yaklaşımlar, Tekrar Kullanım ve Önlenmesi ile
Prosedürün Sonu
Prosedürler
MADDE 19 ‒ (1) Prosedürler Bakanlıktan izinli kullanıcı
kuruluşlarda gerçekleştirilebilir. Kullanıcı kuruluş dışında gerçekleştirilecek
prosedürler için Bakanlıktan önceden izin alınması zorunludur. İzin için proje
yöneticisi proje özeti, prosedürde kullanılacak hayvan sayısı ve türleri ile
prosedürün uygulanacağı yer hakkında açıklama içeren bilgilerle Bakanlığa
müracaat eder. Bakanlık gerektiğinde ek bilgi ve belge isteyebilir.
Gerektiğinde Bakanlık projenin uygulanacağı yerde hayvan sağlığı, halk sağlığı
ve hayvan refahına uygunluğu için inceleme yapar. İzin proje çerçevesinde
gerçekleştirilecek prosedürler için verilir ve proje süresince geçerlidir.
(2) Bakanlık prosedürlerde kullanılan hayvanların
korunmasına veya prosedürlerde kullanımının kontrolü ve sınırlandırılmasına
ilişkin önlemler alabilir.
Yöntem seçimi
MADDE 20 ‒ (1) İstenilen sonucu elde etmek için Ülkemizin de
taraf olduğu uluslararası sözleşmeler çerçevesinde canlı hayvan kullanımını
gerektirmeyen başka bir yöntem veya test stratejisi mevcut olmaması halinde
hayvanlar üzerinde prosedür uygulanır.
(2) Prosedürler arasında seçim yaparken, büyük ölçüde,
aşağıdaki gerekleri yerine getiren ve tatminkâr sonuç verme olasılığı en yüksek
olan prosedür tercih edilir.
a) Minimum sayıda hayvan kullanımı,
b) Ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasar oluşma ihtimali en
düşük olan hayvanların kullanımı,
c) En az ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasar veren
prosedürün uygulanması.
(3) Bir prosedürün sonunda ölümün gerçekleşmesi mümkün
olduğu ölçüde engellenecek ve daha erken sonuç veren ve insani bir son ile yer
değiştirilecektir. Son nokta olarak ölümün kaçınılmaz olduğu durumlarda
prosedür aşağıdaki şekilde tasarlanır.
a) Mümkün olduğu kadar az sayıda hayvanın ölümünün
sağlanması,
b) Hayvanın çektiği acının süresini ve yoğunluğunu asgari
düzeye indirecek ve mümkün olduğunca acısız ölüm sağlayacak bir yöntemin
kullanılması.
(4) Yöntem seçimiyle ilgili bir uygunsuzluğun Bakanlığımız
denetçileri tarafından tespiti durumunda bu prosedürün durdurulması için Orman
ve Su İşleri Bakanlığı ilgili birimlerine yazılı olarak bildirimde bulunulur.
Anestezi
MADDE 21 ‒ (1) Anestezi kullanımına uygunsuz bir durum
olmadıkça, prosedürler genel veya sınırlı uyuşturma altında yapılır.
Gerektiğinde ağrı, eziyet ve sıkıntının asgariye indirilmesine imkân veren
analjezi veya başka metotlar kullanılabilir. Şiddetli ağrılara yol açabilecek
ciddi yaralanmaları içeren prosedürler anestezi olmadan uygulanmaz.
(2) Anestezi kullanımının uygun olup olmadığına karar
verirken aşağıdaki hususlar dikkate alınır:
a) Anestezinin hayvan için prosedürden daha travmatik olup
olmadığı,
b) Anestezinin prosedürün amacına uygun olup olmadığı.
(3) Hayvanlara ağrı hissetmesini engellemek amacıyla
anestezik veya analjezik dışında başka bir ilaç verilmemelidir. Aksini
gerektirecek bir durumun oluşması halinde, anestetik veya analjezik rejimin
ayrıntıları hakkında bilimsel bir gerekçe sağlanır.
(4) Anestezinin etkisi geçmeye başladığında sıkıntı çeken
bir hayvan, prosedürün amacına uygun olması şartıyla,  ameliyat sırası ve sonrasında analjeziklerle
veya başka ağrı kesici yöntemlerle tedavi edilir.
(5) Prosedür amacına ulaşır ulaşmaz, hayvanın sıkıntısını en
alt düzeye indirmek için uygun önlem alınır.
Prosedürlerin şiddet sınıflandırması
MADDE 22 ‒ (1) Tüm prosedürler Ek-8’ de belirtilen tanımlama
kriterleri kullanılarak vaka bazında hafif, orta, şiddetli veya düzelmez olarak
sınıflandırılır.
(2) Yerel etik kurul veya sorumlu yönetici bu maddenin
üçüncü fıkrasına bağlı kalarak, uzun süreli ve iyileştirilemeyen şiddetli ağrı,
eziyet ve sıkıntı söz konusu olduğu prosedürün uygulanmasını engelleyebilir.
(3) Yerel etik kurullar istisnai durumlarda ve bilimsel
olarak gerekçesi olması kaydıyla, uzun süreli ve iyileştirilmesi mümkün olmayan
şiddetli ağrı, eziyet ve sıkıntı içeren bir prosedürün kullanımına izin
verebilir. Fakat söz konusu prosedürlerde insan-dışı primatların kullanımı
konusunda kısıtlamaya gidebilir.
Tekrar kullanım
MADDE 23 ‒ (1) Prosedür şartlarının, üzerinde herhangi bir
prosedür uygulanmamış olan farklı bir hayvanın kullanılmasına izin verdiği
durumlarda, daha önce bir ya da birkaç prosedürde kullanılan bir hayvanın
tekrar kullanılması aşağıdaki şartlara bağlıdır:
a) Daha önceki prosedürlerin gerçek şiddeti hafif veya orta
ise,
b) Hayvanın genel sağlık durumu ve afiyeti tamamen eski
haline dönmüşse,
c) Yeni prosedür hafif, orta veya düzelmez olarak
sınıflandırılmışsa,
ç) Hayvanın ömür boyu deneyimini de dikkate alan veteriner
hekimin uygun görüşü mevcutsa.
(2) Hayvanın veteriner hekim tarafından muayene edilmesinden
sonra, şiddetli ağrı, eziyet veya eşdeğerini içeren bir prosedürde birden fazla
kullanılmaması koşuluyla birinci fıkranın (a) bendindeki hayvanların tekrar
kullanılmasına yerel etik kurullarca izin verilebilir.
Prosedürlerin tekrarlanmasının önlenmesi
MADDE 24 ‒ (1) Bakanlık, Ülkemizin de taraf olduğu
uluslararası mevzuat tarafından tanınan prosedürler kullanılarak oluşturulan
verileri, halk sağlığı, güvenliği ve çevrenin korunması için o verilerle ilgili
başka prosedürler gerekmedikçe o prosedürü kabul eder.
Alternatif yaklaşımlar
MADDE 25 ‒ (1) Bakanlık hayvanların kullanıldığı
prosedürlerde elde edilenlerle aynı veya daha yüksek düzeyde bilgi
sağlayabilecek olan ancak hayvan kullanımı içermeyen veya daha az hayvanın
kullanıldığı veya daha az ağrı veren prosedürler içeren alternatif
yaklaşımların gelişimine ve doğrulanmasına katkıda bulunacak ve bu alanda
araştırmayı teşvik etmek için uygun gördüğü diğer adımları atabilir. Kuruluşlar
aşağıdaki yükümlülükleri yerine getirmekle yükümlüdür.
a) Bakanlık, söz konusu doğrulama çalışmalarının yapılması
için, uygun uzmanlık sahibi ve kalifiye laboratuvar belirler ve bu
laboratuvarla taraf olduğu anlaşmalar çerçevesinde bilgi paylaşımında
bulunabilir.
b) Bakanlıkça belirlenmiş laboratuvar doğrulama çalışmaları
için öncelikleri belirleyerek ülkemizin taraf olduğu uluslararası kuruluşlarla
ortak çalışma yürütebilir.
(2) Deney hayvanları konusunda faaliyet gösteren üretici,
kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşlar;
a) Az sayıda hayvanın prosedürlerde kullanıldığı ya da
hayvanların prosedürlerde kullanılmadığı bir araştırmayı başvuru bulunması
halinde desteklemekle,
b) Hayvanların prosedürlerde kullanılmasına alternatif
yaklaşımların konu edildiği en az bir çalışmayı başvuru bulunması halinde
desteklemekle,
c) Deney hayvanlarının kullanımının nedenlerinin konu
edildiği, kamuoyunu bilgilendirici en az bir faaliyeti yürütmek ve bir önceki
yıla ait bu konuda yürüttükleri faaliyetleri Ocak ayında Bakanlığa bildirmekle,
ç) Bakanlık, doğrulama için önerilen alternatif
yaklaşımların düzenleyici ilgisi ve uygunluğu konularında tavsiyelerde bulunmak
üzere tek bir temas noktası görevlendirebilir.
Alternatif metot, azaltma ve iyileştirme ilkesi
MADDE 26 ‒ (1) Mümkün olan her durumda prosedür yerine,
canlı hayvanların kullanılmasını içermeyen ve bilimsel olarak tatminkâr bir
yöntem veya test stratejisi geliştirmek esastır.
(2) Projelerde kullanılan hayvan sayısının, projenin
hedeflerini tehlikeye düşürmeden minimum düzeye indirmek esastır.
(3) Üretim, bakım ve barınma ile prosedürlerde kullanılan
yöntemleri iyileştirmek, hayvanlarda olası ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı
hasarı minimum düzeye indirmek veya ortadan kaldırmak esastır.
(4) Bu maddede belirtilen yöntem seçimleri 20 nci maddeye
göre uygulanır.
(5) Bu maddenin birinci ve ikinci fıkralarıyla üçüncü
fıkrada belirtilen hayvanların bakım, barınma ve üretim konuları hariç,  uygulanmasında etik kurullar yetkilidir.
Prosedürün sonu
MADDE 27 ‒ (1) Bir prosedür, o prosedürle ilgili olarak
yapılacak gözlem sonlandırılıyorsa veya yeni genetiği değiştirilmiş hayvan
soylarıyla ilgili olarak bu hayvanlardan yeni nesil oluşturulamıyorsa ya da
hayvanın tekrar yaşayacağı tecrübe bir iğnenin batırılmasına eşdeğer veya daha
fazla ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasar oluşturuyorsa sonlandırılır.
(2) Prosedürün sonunda, hayvanın yaşamasına ilişkin karar
veteriner hekim tarafından verilir. Prosedür sonunda hayvan orta veya şiddetli
ağrı, eziyet, sıkıntı ve kalıcı hasarla yaşamaya devam edecekse öldürülmesine
karar verilir.
(3) Bir hayvanın yaşamaya devam etmesi durumunda, sağlık
durumuna uygun bakım ve barınma şartları sağlanır.
ALTINCI BÖLÜM
Hayvanların Serbest Bırakılması veya Aile Yanına Verilmesi,
Öldürme Yöntemleri ile Organ ve Doku Paylaşımı
Hayvanların serbest bırakılması veya aile yanına verilmesi
MADDE 28 ‒ (Değişik:RG-3/4/2012-28253)
(1) Genetiği değiştirilmiş olanlar hariç olmak üzere
prosedürlerde kullanılan veya kullanılması amaçlanan hayvanların aile yanına
verilmesi veya türlere uygun doğal bir ortama bırakılması veya çiftçilik
sistemine iade edilmesine, aşağıdakilere uyulması halinde izin verilebilir.
a) Hayvanın sağlık durumunun elvermesi,
b) Halk sağlığına, hayvan sağlığına veya çevreye zarar
vermeyecek durumda olması,
c) Hayvanın afiyetinin korunması için uygun önlemlerin
alınmış olması.
Hayvanların aile yanına verilmesi veya serbest bırakılması
için program
MADDE 29 ‒ (Değişik:RG-3/4/2012-28253)
(1) Hayvanların aile yanına verileceği durumlarda üretici,
tedarikçi ve kullanıcı kuruluşlar hayvanların sosyalleşmesini sağlayan
Bakanlıkça belirlenecek aile yanına verme programına uymaları zorunludur. Aile
yanına verme ve çiftçilik sistemine iade işlemleriyle ilgili usul ve esaslar
Bakanlıkça belirlenir.
Öldürme yöntemleri
MADDE 30 ‒ (1) Kuruluşlar aşağıdaki tedbirleri uygulamakla
yükümlüdür:
a) Kuruluşlar hayvanların en az ağrı, eziyet ve sıkıntı
çekerek öldürülmesini sağlarlar.
b) Kuruluşlarda bulunan hayvanlar üretici, tedarikçi,
araştırmaya yetkili veya kullanıcı kuruluşun içinde; saha çalışmasında
kullanılan hayvanlar ise kuruluşun içinde veya dışında; veteriner hekim
tarafından veya veteriner hekim gözetiminde öldürülür.
c) Ek-9 kapsamındaki hayvanlarda yine bu ekte belirlenmiş
uygun öldürme metotlarından biri uygulanır.
ç) Sorumlu yönetici veya veteriner hekim aşağıdaki
durumlarda birinci fıkranın (c) bendindeki öldürme metoduna istisna
getirebilir:
1) Kullanılacak metodun daha insani olduğunun bilimsel
olarak ispatlanması ve bunun belgelendirilmesi,
2) Bilimsel gerekçeye istinaden, prosedürün amacının Ek-9’da
belirtilen öldürme yöntemi kullanılarak gerçekleştirilememesi ve bu durumun
belgelendirilmesi.
d) Hayvan sağlığı, hayvan refahı, halk sağlığı, halk
güvenliği veya çevresel nedenlerle aciliyet gerektirmesi durumunda, bu fıkranın
(b) ve (c) bentlerindeki yer ve öldürme metoduna uyulmayabilir.
Organ ve doku paylaşımı
MADDE 31 ‒ (1) Kullanıcı kuruluşlar bünyelerinde daha önce
öldürülen hayvanların organ ve dokularını diğer kullanıcı kuruluşlarla
paylaşabilir. Genetiği değiştirilmiş hayvanların organ ve dokularını veren,
nakleden ve alan kuruluşlar bu Yönetmelik ile Orman ve Su İşleri Bakanlığınca
belirlenmiş usul ve esaslara uymakla yükümlüdür.
YEDİNCİ BÖLÜM
Personelin Yetki ve Sorumlulukları
Personelin genel yetki ve sorumlulukları
MADDE 32 ‒ (1) Her üretici, tedarikçi, kullanıcı ve
araştırmaya yetkili kuruluşta yeterli sayıda personel bulundurulur.
(2) Hayvanlar üzerinde prosedür uygulayanların aşağıdaki
fonksiyonların herhangi birini yerine getirmeden önce aşağıdaki konularda
yeterli eğitim ve öğretimi almış olması şarttır.
a) Hayvanlar üzerinde prosedür uygulamak,
b) Prosedür ve projeleri tasarlamak,
c) Hayvanlara bakmak,
ç) Hayvanları öldürmek.
(3) Prosedür ve proje tasarlayan kişilerin üstlendikleri
işle ilgili bilimsel bir disiplinde
eğitim almış  ve türlere özgün
bilgi birikimine sahip olması şarttır. İkinci fıkranın (a), (c) veya (ç) bentlerinde
sözü edilen fonksiyonları icra eden kişiler görevlerini icra etmeden önce
gerekli yetkinliğe ulaşana kadar sorumlu yöneticiler gözetimi altında çalışır.
(4) Sorumlu yönetici olarak görev yapabilmek için 1/1/2013
tarihinden itibaren deney hayvanları konusunda en az iki yıl çalışmış olmaları
şartı aranır. Ancak bu tecrübeye sahip olmayan sorumlu yöneticiler ile
hayvanlar üzerinde prosedür uygulayanlarda Ek-10’da bahsedilen konularda eğitim
alma ve bu eğitimde başarılı olma şartı aranır. Sorumlu yöneticilerin ayrıca
ikinci fıkranın (a) ve (b) bentlerindeki konularda gerekli eğitimi almış olması
şarttır.
Sahip, sorumlu yönetici ve diğer personelin özel yetki ve
sorumlulukları
MADDE 33 – (1) Her üretici, tedarikçi, kullanıcı ve
araştırmaya yetkili kuruluşun bir sorumlu yönetici istihdam etmesi zorunludur.
Sorumlu yöneticinin görevden ayrılması durumunda en geç bir ay içerisinde
kuruluşların yeni bir sorumlu yönetici ataması, sorumlu yöneticinin işlerini
yürütebilmesi ve diğer personele eğitim vermesi veya toplantı yapabilmesi için
yeterli büyüklükte oda ya da odalar sağlamakla yükümlüdür. Görevinden ayrılan
sorumlu yönetici görevden ayrılışından itibaren en geç onbeş gün içerisinde bir
dilekçe ile durumu il müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür. Sorumlu yöneticiler
kuruluşların bu Yönetmeliğe uyumunu sağlamasından sorumludurlar. Sorumlu
yöneticinin görevleri aşağıda belirtilmiştir.
a) Kuruluştaki hayvanların refah ve bakımını gözetmek,
b) Birimde çalışan personelin kuruluşta barınan türlere ait
bilgilere erişimini sağlamak,
c) Personelin yeterli eğitime ve yetkinliğe sahip
olmalarını, sürekli eğitilmelerini ve gerekli yetkinliği gösterene kadar
gözetim altında çalışmalarını sağlamak,
ç) Deney hayvanları üretim, kullanım, tedarik ve araştırmaya
yetkili kuruluşlarda; gelen, üretilen, satılan, deneyde kullanılan, ölen veya
nakledilen hayvanların, türü, ırkı, cinsi, geliş, doğum, ölüm, satış, nakil
tarihleri, uygulanan işlemler, satın almak veya kullanmak amacı ile başvuran
şahsın isim ve adresi ile hayvanların akıbetlerinin kayıtlarını yapmak veya
yaptırmak,
d) Denetim defterini muhafaza etmek ve Bakanlık tarafından
belirlenen bilgi ve belgeleri istenildiği takdirde ilgililere göstermek,
e) Kuruluşun genel temizlik ve bakımı ile çalışma, plan ve
programını, acil eylem planını hazırlamak.
(2) Projenin genel uygulanışından ve proje yetkisine
uyumundan sorumlu olan kişiler aşağıda belirtilen konularda sorumlu yönetici
ile birlikte sorumludur.
a) Bir prosedür sırasında bir hayvana verilen ağrı, eziyet,
sıkıntı veya kalıcı hasarın durdurulması.
b) Projelerin izin verilmiş prosedüre uygun olarak
yapılmasından, prosedür uygulayanların prosedüre uymaması durumunda düzeltme
için gerekli önlemlerin alınması ve kayda geçirilmesi, durumun Orman ve Su
İşleri Bakanlığınca onaylanmış kullanıcı kuruluş bünyesindeki yerel etik kurula
ve gerektiğinde Bakanlığa bildirilmesi.
 (3) Sorumlu yönetici,
kuruluşun bu Yönetmelik hükümlerine uygun faaliyet göstermesi, çalışan
personelin sağlıklarının korunması, oluşan atık ve artıkların çevre toplum
sağlığına zarar vermesini önleyecek doğru tedbirlerin alınmasından işverenle
birlikte sorumludur.
(4) Kuruluşlardaki sorumlu yöneticiler başka bir işte
çalışamaz ve çalışmaya zorlanamaz. Fakat eğitim-öğretim kurumlarında, veteriner
hekim diplomasına sahip araştırma görevlileri sorumlu yönetici olarak
görevlendirilebilir.
(5) Kuruluşun sahibi, hayvan refahı, hayvan sağlığı ve halk
sağlığının korunması amacıyla sorumlu yönetici ve diğer personelin görevlerini
yerine getirmesinde kullanacağı her türlü araç, gereç ve imkânları sağlamak ve
işlerin yürütülmesi için yeterli personel istihdam etmekle yükümlüdür.
(6) Bir şekilde genetik yapıları değiştirilmiş gen
aktarımlı, nakavt gibi hayvanların bulunduğu araştırmaya yetkili, üretici ve
kullanıcı kuruluşlarda genetik konusunda eğitim görmüş ve ayrıca bu konuda
uzmanlık, yüksek lisans veya doktora yapmış veteriner hekim, tıp doktoru veya
biyolog, genetik yapıları değiştirilmiş balıklar söz konusu olduğunda ise
genetik konusunda eğitim görmüş ve ayrıca bu konuda uzmanlık, yüksek lisans
veya doktora yapmış veteriner hekim, su ürünleri mühendisi veya biyolog
görevlendirilmesi zorunludur.
(7) Mikrobiyolojik özelliklerinden dolayı özel bakım
gerektiren germfree, patojen ari, spesifik patojen free ve benzeri hayvanların
bulunduğu üretici ve kullanıcı kuruluşlarda mikrobiyoloji konusunda eğitim
görmüş ve ayrıca bu konuda uzmanlık, yüksek lisans veya doktora yapmış
veteriner hekim, tıp doktoru veya biyolog görevlendirilmesi zorunludur.
(8) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşlar sorumlu yönetici dışında ihtiyaç olması durumunda ayrıca veteriner
hekim istihdam ederler. Veteriner hekim, hayvan sağlığı ve tedavisi, hayvan
refahı ve halk sağlığını korumak, kuruluşa hayvanların kabulü, bakımı,
beslenmesi, üretilmesi, sağlık durumlarının takibi, hastalıklarının tedavisi,
kayıtlarının tutulması ve yapılan araştırmaların veteriner hekimlik yönünden
uygun olmasından sorumlu yönetici ile birlikte sorumludur. Sorumlu yöneticinin
izinli ya da raporlu olduğu durumlarda birimdeki bu konuda en kıdemli veteriner
hekim onun yerine bakmakla yükümlüdür.
(9) Kuruluşlarda görev yapan personel hayvan refahı, hayvan
sağlığı ve halk sağlığının korunması konularında yeterli eğitim almış
olmalıdır.
(10) (Değişik:RG-3/4/2012-28253) Kuruluşlar bu maddenin
birinci, altıncı, yedinci ve sekizinci fıkralarında belirtilen personel
değişikliklerini bulundukları ildeki il müdürlüğüne bildirmekle, il
müdürlükleri de kendilerine ulaşan personel değişikliklerini Genel Müdürlüğe
bildirmekle yükümlüdür.
(11) Sorumlu yöneticiler, kuruluşlarının bu Yönetmeliğe
uyumunun sağlanmasından sorumludur. Bu maddenin birinci fıkrasında belirtilen
görevler mutlaka sorumlu yönetici tarafından yerine getirilir.
SEKİZİNCİ BÖLÜM
Bilgilendirme, Kayıtlar, İşaretleme ve Kimliklendirme
Bilgilendirme ve kayıtlar
MADDE 34 ‒ (1) Kuruluşlar, Bakanlık tarafından istenilen
bilgileri, istenilen sıklık ve zaman içerisinde Bakanlığa bildirmek
zorundadırlar. Herhangi bir yerde gerçekleştirilen prosedürler hakkında, o
prosedürlerden sorumlu gerçek veya tüzel kişinin izni olmaksızın, kamuoyuna
herhangi bir şekilde açıklamada bulunulamaz, bilgi verilemez. Gerekli görüldüğü
takdirde; Bakanlık tarafından veya Bakanlıkça tayin edilecek gerçek veya tüzel
kişi tarafından kamuoyuna açıklamada bulunulabilir. Kuruluşlardan elde edilen
bilgiler Bakanlık tarafından yayınlanarak kullanıma sunulabilir. Bu durum
kişilerin mülkiyet haklarına halel getirmeden ve gizlilik gerektiren bilgilerin
saklı kalmasına özen gösterilerek gerçekleştirilir.
(2) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşların hayvanlarla ilgili kayıtları tutmaları zorunludur. Deney hayvanı
üreten, kullanan veya tedarik eden kuruluşlar bir önceki yıla ait bilgileri
üretici ve araştırmaya yetkili kuruluşlar Ek-11, tedarikçi kuruluşlar Ek-12 ve
kullanıcı kuruluşlar Ek-13’teki forma işleyerek ikişer nüsha olarak her yılın
Ocak ayında il müdürlüğüne teslim ederler. İl müdürlükleri bu belgelerin birer
nüshasını Ocak ayı sonunda Bakanlığa gönderir. Bakanlık bu belgelere yenilerini
ekleyebilir, istenme sıklığını ve istenilen belgelerin içeriğini
değiştirebilir. Kayıtlarda asgari olarak aşağıdaki bilgilerin bulunması
zorunludur.
a) Üretilen, tedarik edilen, prosedürlerde kullanılan,
serbest bırakılan veya aile yanına verilen türler ve sayıları,
b) Hayvanların orijini, prosedürler için üretilip
üretilmedikleri, genetiği değiştirilmiş olup olmadıkları,
c) Hayvanların doğduğu, tedarik edildiği, serbest
bırakıldığı veya aile yanına verildiği tarihler,
ç) Hayvanların kimden alındığı,
d) Her kuruluşta ölen veya öldürülen hayvanların sayısı ve
türleri ile ölen hayvanların bilindiği takdirde ölüm nedeni,
e) Kullanıcı kuruluşların hayvanları kullandığı projeler,
f) Hayvanların alıcısının adı ve adresi.
(3) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşların denetim defteri bulundurmaları ve bu defterleri kuruluşun
bulunduğu ildeki il müdürlüğüne onaylatmaları zorunludur. Onaylanan defterde
onaylayan yetkiliye ait isim, unvan, tarih bilgileri yer alır,  her sayfası numaralandırılır ve mühürlenir.
(4) Birinci ve ikinci fıkrada belirtilen kayıtlar en az 5
yıl süreyle saklanır ve talep halinde Bakanlığa verilir.
(5) Bakanlıkça uygun veritabanının oluşturulması durumunda
kuruluşlara ait bilgiler bu veritabanına kaydedilir. Veritabanına kayıtla
ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir.
Köpekler, kediler ve insan-dışı primatlar hakkında bilgi
MADDE 35 ‒ (1) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya
yetkili kuruluşlar her köpek, kedi ve insan-dışı primat için aşağıdaki
bilgileri kaydetmek ve muhafaza etmek zorundadır.
a) Hayvanın kimliğini,
b) Eğer biliniyorsa doğum yeri ve tarihini,
c) Prosedürlerde kullanılmak üzere özel olarak üretilip
üretilmediğini,
ç) İnsan-dışı primatlarda ise tutsaklık altında üretilen bir
insan-dışı primatın soyundan gelip gelmediğini.
(2) Kuruluşlar her köpek, kedi ve insan-dışı primatın bu
Yönetmeliğin amaçları için tutulduğu süre boyunca yapılan işlemleri de içeren
bir bireysel geçmiş dosyasını tutar. Dosya hayvanın doğum tarihinde ya da
mümkün olan en kısa zamanda oluşturulur. Dosya hayvanla ilgili üreme,
veterinerlik hizmetleri hususları, bakım bilgileri, sosyal bilgiler ve hangi
projelerde kullanıldığını kapsar.
(3) Bu maddede sözü edilen bilgiler, hayvan öldükten veya
aile yanına verildikten sonra en az beş yıl süreyle saklanır ve talep halinde
Bakanlığa teslim edilir. Aile yanına verilmesi durumunda ise ikinci fıkrada
sözü edilen hayvanın bireysel geçmiş dosyasındaki veteriner hizmetleri, bakım
bilgileri ve sosyal bilgileri içeren dosyanın bir nüshası hayvana eşlik eder.
İşaretleme ve kimliklendirme
MADDE 36 ‒ (1) Her köpek, kedi ve insan-dışı primata en geç
sütten kesildiğinde, en az ağrı verecek şekilde daimi bir bireysel kimlik
işaretlemesi yapılır.
(2) Bir köpek, kedi ve insan-dışı primatın sütten kesilmeden
önce bir üretici, tedarikçi veya kullanıcıdan başka birine devredildiği ve
önceden işaretlemenin pratik olmadığı durumlarda, işaretleme yapılana kadar
özellikle anne ve babasına ait bilgiler, alan kuruluşa teslim edilir. Bu
kuruluş tarafından da bilgiler muhafaza edilir.
(3) Sütten kesilen ve henüz işaretlenmemiş bir köpek, kedi
veya insan-dışı primatın üretici, tedarikçi veya kullanıcı tarafından
alındığında, mümkün olan en kısa zamanda en az ağrı verecek şekilde daimi
işaretlemesi yapılır.
(4) İşaretlemenin mümkün olmadığı durumlarda üretici,
tedarikçi ve kullanıcı kuruluşlar hayvanın işaretlenmemesinin nedenlerini
denetime gelen Bakanlık temsilcilerine bildirmekle yükümlüdür. Denetçiler
işaretlenmeme nedenini hayvanın sağlık ve refahını da dikkate alarak ikna edici
bulmamaları durumunda hayvanın işaretlenmesi için süre vererek kuruluş
yetkililerini uyarır.
(5) Deney hayvanlarının işaretlenmesi için kuyruk, ayak
parmak, kulak veya herhangi bir organının kesilmesi işaretleme veya bir yöntem
olarak kabul edilemez. Türlere göre işaretleme ve kimliklendirme yöntemleri
Ek-14’te verilmiştir.
(6) Tüm genetiği değiştirilmiş hayvanlara daimi bir bireysel
kimlik işareti yapılır.
DOKUZUNCU BÖLÜM
Denetimler, İzinlerin İptali, Kapatma, Değişiklik ve
İlaveler
Denetimler ve kriterleri
MADDE 37 ‒ (1) Bakanlık, enstitü müdürlüğü veya il müdürlüğü
mevzuat hükümlerine uyulduğunu doğrulamak için tüm üretici, tedarikçi,
kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşları düzenli aralıklarla denetler.
(2) Bu Yönetmelik hükümleri doğrultusunda Bakanlıktan
çalışma izni almış kuruluşların denetimleri risk analizine göre yapılır. Risk
analizinde puanlama aşağıdaki kriterler ile gerektiğinde Bakanlıkça belirlenmiş
ek kriterler dikkate alınır:
a) Barındırılan hayvan sayısı ve türleri,
b) Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili
kuruluşların mevzuat hükümlerine uyma sicili,
c) Söz konusu kullanıcı kuruluş tarafından gerçekleştirilen
proje sayı ve türleri,
ç) Bu Yönetmeliğe uyulmadığına dair herhangi bir bilgi ve
belge.
(3) İkinci fıkrada belirtilen risk analizine uygun olarak
her yıl en azından kuruluşların üçte birine uygulanır. İnsan-dışı primat
üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların en azından
yılda bir kere denetlenmesi zorunludur.
(4) Denetimlerin en az yüzde ellisi önceden haber
verilmeksizin yapılır.
(5) Denetleme kayıtlarının en az beş yıl süreyle saklanması
zorunludur.
(6) Bakanlık gerek gördüğünde yaptığı denetimlerle ilgili
bilgileri Ülkemizin de taraf olduğu uluslararası kurum ve kuruluşlarla
paylaşabilir. Bu kurum ve kuruluşların önerilerini dikkate alabilir.
(7) Risk analizi ve risk değerlendirmesiyle ilgili usul ve
esaslar Bakanlıkça belirlenir.
Kapatma, değişiklik ve ilaveler
MADDE 38 ‒ (1) Çalışma izni almış kuruluşlarda Bakanlığın
izni olmadan herhangi bir değişiklik ile kuruluşta kısmen veya tamamen yenilenme,
kuruluşta üretim kapasitesini artırma veya azaltma, yeni bazı hayvan türlerini
veya suşlarını üretme maksadıyla yeni üniteler yapılamaz. Bakanlığın bu gibi
değişikliklere izin vermesi için bu Yönetmelikte geçen bilgi ve belgeleri
tekrar isteyebilir.
(2) Verilen çalışma izni; üzerinde yazılı gerçek ve tüzel
kişi adı, adresi ve faaliyet alanı için geçerlidir. Bunlardan herhangi birinin
değişmesi halinde çalışma izni geçerliliğini kaybeder.
(3) Kuruluşun sahibi tarafından kapatılması, sahip veya unvan
değiştirilmesi hallerinde, durum en az bir ay önceden Genel Müdürlüğe
gönderilmek üzere bir dilekçe ile mülki idari amirliğe müracaat edilir. Dilekçe
ekinde Bakanlığa gönderilmek üzere değişiklikler ile ilgili bilgi ve belgelerle
çalışma izninin aslı bulunur. Genel Müdürlükçe uygun görülmesi halinde, yeni
sahip ve unvan üzerinden kuruluş için çalışma izni verilir. Gerekli görülmesi
durumunda kuruluş mahallinde incelenir.
(4) Çalışma izninin okunmayacak şekilde tahrip olması
halinde tahrip olmuş çalışma izni belgesinin aslı bir dilekçeye eklenerek,
kaybolması durumunda ise kayıpla ilgili ilan verilen gazetenin aslı ve bir
dilekçeyle mülki idari amirliğe müracaat edilir. Genel Müdürlükçe uygun
görülmesi halinde yeniden eski tarih ve sayı ile gerekli açıklama da yapılarak
çalışma izin belgesi düzenlenir. Gerekli görülmesi durumunda kuruluş mahallinde
incelenir.
Hayvanların korunması ve idari yaptırımlar
MADDE 39 ‒ (1) Kuruluşların sahibi veya yetkililerinin bu
Yönetmelik çerçevesinde üretici, kullanıcı, tedarikçi ve araştırmaya yetkili
kuruluşlarına çalışma izni almaları zorunludur. Çalışma izni bulunmayan üretici
ve tedarikçi kuruluşlar valilik oluru ile faaliyetten men edilir. Hayvanların
yaşına bakılmaksızın en kısa süre içerisinde çalışma izni almış, aynı gerçek ya
da tüzel kişiye ait bir izinli kuruluşa veya tüm masrafları gerçek ya da tüzel
kişi tarafından karşılanmak kaydıyla farklı bir gerçek ya da tüzel kişiye ait
izinli kuruluşa nakil ile men işlemi gerçekleştirilir. Ancak izinli yeri
bulunmayan, izinli bir yerde barınma ücretlerini karşılayamayan, izinli bir
yerde barınma ücretlerini karşılayacağını yazılı olarak bildirmeyen
kuruluşlardaki hayvanlara Bakanlıkça bedelsiz olarak el konularak bu hayvanlar
izinli bir kuruluşa bedelsiz olarak verilir.
(2) Denetim sonucunda bu Yönetmeliğin şartlarının
karşılanmadığı tespit edilirse çalışma izninin iptaline karar verilir. Bu
durumda üretici, kullanıcı ve tedarikçi kuruluşlardaki hayvanların refahı
etkilenmeyecek şekilde birinci fıkrada belirtilen hükümler uygulanır.
(3) Çalışma izni almamış veya çalışma izni alma
niteliklerini kaybetmesinden dolayı çalışma izni belgesi iptal edilen ve
kuruluşlarında Bakanlıkça istenilen kayıtları tutmayan üretici ve tedarikçi
kuruluş yetkililerine 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve
Yem Kanununun 36 ncı maddesi birinci fıkrası (i) bendinde belirtilen miktarda
idari para cezası verilir.
(4) Bu Yönetmelik çerçevesinde hayvan refahının sağlanması
amacıyla, hayvanların barınma, bakım, beslenme, sağlık ve diğer ihtiyaçlarını
karşılamayan, sorumluluklarındaki hayvanların insan, hayvan ve çevre sağlığı
üzerinde oluşturabilecekleri olumsuz etkilere karşı gerekli önlemleri almayan
kuruluşların sahipleri veya bakımından sorumlu kişiler ile nakillerle ilgili
esaslara aykırı hareket edenlere 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki
Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 36 ncı maddesi birinci fıkrası (g) bendinde
belirtilen miktarda idari para cezası verilir.
(5) Canlı hayvanların sevklerinde, nakil ile ilgili şartlara
ve bunlara ilişkin işlemlere aykırı hareket edenler hakkında 5996 sayılı
Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 36 ncı maddesi
birinci fıkrası (f) bendinde belirtilen miktarda idari para cezası verilir.
(6) Kuruluşlarındaki hayvanların ve kuruluşlarının
kayıtlarını yaptırmayan veya kuruluşlarındaki hayvanları kimliklendirmeyenler
hakkında 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun
36 ncı maddesi birinci fıkrası (e) bendinde belirtilen miktarda idari para
cezası verilir.
(7) İzin almadan faaliyet gösteren kullanıcı kuruluşların
tespiti veya çalışma izni almış kuruluşun izin alma şartlarını kaybetmesi
nedeniyle çalışma izin belgesinin iptal edilmesi durumunda bu kuruluşlar
gerekli yasal işlemin yapılması için Orman ve Su İşleri Bakanlığının ilgili
birimine bildirilir. Tespitin taşra teşkilatı personelince yapılması durumunda
adı geçen Bakanlığın il veya bölge birimine, Bakanlığımız merkez teşkilatı
personelince yapılması durumunda ise ilgili Genel Müdürlüğüne bildirim yapılır.
(8) Genetiği değiştirilmiş hayvanların bilimsel amaç dışında
üretimi, onay alınmaksızın piyasaya sürülmesi, kullanılması veya
kullandırılması, amaç ve alan dışında kullanımı, insan veya hayvanlar için gıda
veya yem olarak piyasaya sürülmesi, gerekli tedbirler alınmadan sevk edilmesi,
canlı veya ölü hayvanlar ile hayvanların atık ve artıklarının çevreye
bırakılması yasaktır. Belirlenen usul ve esaslara aykırı hareket edenler
hakkında 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu çerçevesinde işlem yapılır.
ONUNCU BÖLÜM
Çeşitli ve Son Hükümler
Genel Müdürlüğe bağlı enstitülerle ilgili hususlar
MADDE 40 ‒ (1) Genel Müdürlüğe bağlı Veteriner Kontrol
Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, veteriner kontrol enstitü müdürlükleri ve
Şap Enstitüsü Müdürlüğü bünyesinde kurulacak ya da açılacak üretici, tedarikçi,
kullanıcı veya araştırmaya yetkili kuruluşlar, kuruluş ve çalışma izin
müracaatlarını 11 ve 12 nci maddelerde belirtilen bilgi ve belgelerle birlikte
doğrudan Genel Müdürlüğe yaparlar. Bu enstitülerdeki kuruluşların kuruluş ve
çalışma izinleri için oluşturulacak komisyonlarda hangi enstitü uzmanlarının
görev yapacağı Genel Müdürlükçe belirlenir.
(2) Genel Müdürlüğe bağlı Veteriner Kontrol Merkez Araştırma
Enstitüsü Müdürlüğü ve veteriner kontrol enstitü müdürlüklerinin denetimleri,
Genel Müdürlükte görevli veteriner hekimler ve/veya denetim için Genel
Müdürlükçe yetki verilmiş enstitü müdürlüğünden iki uzman veteriner hekim ve
enstitünün faaliyette bulunduğu vilayetteki il müdürlüğünden katılan en az bir
veteriner hekim tarafından yapılır.
(3) Bu kuruluşlar bir önceki yıla ait yıllık istatistikî
verilerini her yıl Ocak ayı sonuna kadar Genel Müdürlüğe gönderir.
Yetkili otorite
MADDE 41 ‒ (1) Bakanlık bu Yönetmeliğin uygulanmasından
sorumlu kamu kurumları dışında, yetkili özel otoriteler belirleyebilir. Bu
otoritelerin en az aşağıdaki şartları sağlaması gerekir.
a) Görevlerin ifası için gereken uzmanlık ve altyapıya sahip
olması,
b) Görevlerin ifasıyla ilgili çıkar çatışması bulunmaması.
(2) Bu şekilde belirlenen yetkili özel otoriteler bu
Yönetmeliğin amaçları bakımından yetkili otorite sayılır.
Alt düzenleyici işlemler
MADDE 42 ‒ (1) Bakanlık, bu Yönetmeliğin uygulanmasını
sağlamak üzere diğer alt düzenleyici işlemleri çıkarmaya yetkilidir.
Yürürlükten kaldırılan yönetmelik
MADDE 43 ‒ (1) 16/5/2004 tarihli ve 25464 sayılı Resmî
Gazete’de yayımlanan Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney
Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak
Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair
Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır.
Çalışma izinli kuruluşlarda izinlerin geçerliliği
GEÇİCİ MADDE 1 ‒ (1) Bu Yönetmeliğin yayımından önce
16/5/2004 tarihli ve 25464 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Deneysel ve Diğer
Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney
Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş,
Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik çerçevesinde çalışma
izni almış kuruluşların izinleri, çalışma izni veriliş tarihinden itibaren on
yıl süreyle geçerlidir. Süre sonunda kuruluşların çalışma izin belgeleri
geçerliliğini kaybeder. Çalışma izin belgeleri geçerliliğini kaybeden
kuruluşların bu Yönetmelik çerçevesinde yeniden izin almaları zorunludur.
Genetiği değiştirilmiş hayvanlarla ilgili çalışma izni almış kuruluşlar
1/5/2012 tarihine kadar bu Yönetmelikle belirlenmiş ilave bilgi ve belgelerini
tamamlayarak Genel Müdürlüğe ulaştırmakla yükümlüdürler.
Çalışma izinli kuruluşlarda uyum
GEÇİCİ MADDE 2 ‒ (1) Bu Yönetmeliğin yayımından önce çalışma
izni almış kuruluşların, kuruluşlarında mevcut hayvan kafeslerini 1/1/2013
tarihine kadar bu Yönetmelikle belirlenen kriterlere uygun hale getirmeleri
zorunludur.
Çalışma izni almamış kuruluşlar
GEÇİCİ MADDE 3 – (1) Bu Yönetmeliğin yayımından önce
kurulmuş, ancak çalışma izni almamış kuruluşlar, 1/5/2012 tarihine kadar
kuruluşlarını bu Yönetmelik hükümlerine göre düzenlemek ve çalışma izni almak
zorundadırlar.
Yürürlük
MADDE 44 – (1) Bu Yönetmeliğin;
a) 10, 17, 18, 28 ve 29 uncu maddeleri 1/1/2013 tarihinde,
b) Diğer hükümleri yayımı tarihinde,
yürürlüğe girer.
Yürütme
MADDE 45 – (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanı yürütür.